Je vaginale microbioom: een levend, zelfregulerend ecosysteem

De vagina is geen steriele ruimte, maar een levend ecosysteem waarin miljarden bacteriën leven, verdeeld over tientallen soorten. Volgens sommige schattingen bedraagt de totale bacteriële populatie 10 tot de macht 10 tot de macht 11 organismen. Bij de meeste vrouwen in de vruchtbare leeftijd wordt dit ecosysteem gedomineerd door lactobacillen, beter bekend als melkzuurbacteriën. Deze bacteriën produceren melkzuur en andere beschermende stoffen, waardoor de vaginale pH-waarde, die doorgaans tussen 3,8 en 4,5 ligt, op peil blijft. Die zure omgeving maakt het voor ongewenste micro-organismen moeilijker om de overhand te krijgen.

De rol van lactobacillen

Lactobacillen produceren melkzuur in twee vormen, L en D, en uit onderzoek blijkt dat D-melkzuur een belangrijke rol speelt. Ze produceren ook waterstofperoxide en bacteriocines, natuurlijke antimicrobiële stoffen die het voor andere micro-organismen moeilijker maken om voet aan de grond te krijgen. Bovendien hechten lactobacillen zich rechtstreeks aan de vaginale wand, waardoor ze fysiek met ongewenste microben concurreren om ruimte.

Sommige soorten, zoals Lactobacillus crispatus, spelen een specifieke rol in het vaginale ecosysteem. Andere soorten, zoals Lactobacillus iners, zorgen voor minder stabiliteit en kunnen helemaal geen D-melkzuur produceren. Welke soort toevallig overheerst, kan van persoon tot persoon verschillen, en zelfs van maand tot maand. Individuele variatie is normaal; een gezond vaginaal ecosysteem ziet er niet bij elke vrouw hetzelfde uit, en dat hoeft ook niet.

Een veranderende balans in elke levensfase

Dit ecosysteem staat niet vast. Het verandert voortdurend en wordt beïnvloed door hormonen, leeftijd en levensfase.

• Tijdens de menstruatiecyclus beïnvloeden hormonale schommelingen welke bacteriën zich goed kunnen ontwikkelen.
• Tijdens de zwangerschap wordt het ecosysteem juist stabieler en minder divers, waarschijnlijk als gevolg van verhoogde oestrogeenspiegels.
• Na de menopauze daalt het oestrogeengehalte sterk. Aangezien oestrogeen helpt bij het vrijmaken van glycogeen in het vaginale weefsel, en glycogeen de voedingsbron is waarop lactobacillen vertrouwen om melkzuur te produceren, leidt deze afname vaak tot minder glycogeen, een verstoorde balans van lactobacillen en een geleidelijk stijgende pH-waarde. Dit houdt ook verband met vaginale droogheid en het dunner worden van het vaginale weefsel, waar veel vrouwen in deze levensfase last van hebben.

Wat kan de doorslag nog meer geven?

Naast hormonen zijn er in onderzoek ook een aantal alledaagse factoren in verband gebracht met veranderingen in het vaginale ecosysteem:

• Voeding. Een tekort aan bepaalde vitamines en mineralen, waaronder vitamine A, C, D en E, foliumzuur en calcium, wordt in verband gebracht met een grotere kans op verstoringen. Hetzelfde geldt voor een dieet met een hoge totale energie- en vetinname. Aangezien lactobacillen glycogeen nodig hebben om goed te functioneren, en de beschikbaarheid van glycogeen wordt beïnvloed door zowel voeding als hormonen, zijn wat je eet en hoe je lichaam hormonaal functioneert nauw met elkaar verbonden, meer dan de meeste mensen beseffen.
• Het gebruik van antibiotica. Antibiotica maken geen onderscheid tussen ongewenste bacteriën en je eigen beschermende bacteriën; daarom kan het even duren voordat het ecosysteem daarna weer in evenwicht is.
• Vaginale spoelingen en geparfumeerde producten. Het wegspoelen van het vaginale milieu, in plaats van alleen de buitenkant, is herhaaldelijk in verband gebracht met een verstoring van de natuurlijke balans.
• Roken, het gebruik van anticonceptie en seksuele activiteit zijn eveneens aangemerkt als factoren die de samenstelling van de vaginale microbiota kunnen beïnvloeden, hoewel het effect van persoon tot persoon sterk verschilt.

Afscheiding is geen probleem, het is een mechanisme

Wat veel mensen verbaast, is hoe zelfregulerend de vagina eigenlijk is. Afscheiding is een volkomen normaal, functioneel onderdeel van dat mechanisme. Het voert dode cellen en bacteriën af, terwijl de aanwezige melkzuurbacteriën voortdurend het microklimaat in stand houden. Onderzoek heeft zelfs aangetoond dat het vaginale ecosysteem in de loop van de tijd doorgaans stabieler is dan andere bacteriële habitats in het lichaam, zoals de darmen of de huid.

Wat de dagelijkse hygiëne betreft, geldt hier echt: minder is meer. Lauwwarm water voor de uitwendige reiniging is meestal voldoende. Door agressief te reinigen of te douchen loop je het risico juist die bacteriën weg te spoelen die je beschermen.

Als er ‘daar beneden’ iets niet helemaal klopt

Een verstoord evenwicht, waarbij andere bacteriesoorten de overhand beginnen te krijgen, kan zich uiten in een verandering in afscheiding, geur of irritatie. Je doet niets verkeerd als dit bij jou gebeurt. Het komt ontzettend vaak voor en zegt niets over je hygiëne of hoe goed je voor jezelf zorgt.

Als er symptomen optreden die niet vanzelf verdwijnen, of als ze steeds weer terugkomen, is het verstandig om je arts ernaar te laten kijken voor een juiste diagnose. Niet elke verstoring van het evenwicht vereist dezelfde behandeling, en een duidelijk beeld krijgen van wat er werkelijk aan de hand is, is de meest betrouwbare manier om te weten wat jou daadwerkelijk zal helpen.